Aşkenazların son bin yıl içinde ülkeleri, bölgeleri, hatta kıtaları aşan yolculukları, sahip oldukları gelenekleri de bir yerden diğerine taşımalarına neden oldu. Üstelik bu gelenekler her durakta yenileriyle karşılaştı, kaynaştı ve zenginleşti. Tıpkı Yidiş’in yol üstündeki Slav dilleriyle karışımı gibi, Aşkenaz müziklerine yeni notalar, yemeklerine ise yeni lezzetler katıldı.

 

Keman, Klarnet, Klezmer

Adını İbranice kle ve zmer sözcüklerinin birleşiminden alan ve “müzik enstrümanı” veya “müziğin iletimi” anlamını taşıyan klezmer, çoğu zaman enstrümantal bir yapıda olmasına rağmen, söze gerek bırakmayan duygusal bir yoğunluk hissettirir. Doğu ve Batı Avrupa ezgilerinin bir karışımı olan klezmer, yüzyıllar içinde çoğunlukla kırsalda yaşayan Aşkenazlarla özdeşleşen bir müziğine dönüştü ve karşılaşılan her kültürle, özellikle de Doğu Avrupa ve Osmanlı müzikleriyle derin bir etkileşim içine girdi. Kırsaldaki hareketlilik ve Aşkenazların uzun göç yolculukları nedeniyle, bu müzik daha çok keman, klarnet ve akordeon gibi kolay taşınabilir enstrümanlarla icra edilir oldu. Zamanla Batı Avrupa’ya ve Amerika’ya göç eden Aşkenazların bu özgün ezgileri, klasik müzik ve caz türlerini derinden etkilediği gibi, 1930’lar itibariyle New York’ta ve Buenos Aires’te “Yidiş tangosu” anlamına gelen tangele adlı yeni bir tür de ortaya çıktı. 

 

Yidiş Tiyatrosu

Doğu Avrupa Yahudi kültürünün temel öğelerinden biri de, geride kalan iki yüzyıl içinde gelişen Yidiş tiyatrosu oldu. Aslında bu dilde sergilenen ilk oyunun 16. yüzyılın sonuna tarihlendiği bilinse de, bir hikayeyi şarkılarla anlatmaya dayanan bu gelenek 1850’lerde Broder Şarkıcıları’nın başını çektiği bir müzikal türe dönüştü. Galiçya’da başlayıp oradan Rusya’ya yayılan ve başlangıçta gezici bir şekilde icra edilen Yidiş tiyatrosu, bu geleneğin babası olarak anılan Avrom Goldfaden’ın çabalarıyla önce yerleşik bir hal aldı, ardından da tüm Doğu Avrupa’ya ve ABD’ye yayıldı. Günümüzde New York’tan Paris’e geniş bir coğrafyada yaşamaya devam eden Yidiş tiyatrosu için, Polonya’da her yıl festivaller düzenlenmekte. 

 

Doğu Avrupa’nın Çeşnisi

Tıpkı dilleri ve müzikleri gibi, Aşkenazların mutfağı da yaşadıkları coğrafya kadar zengin ve çeşitlidir. Aşkenaz mutfağı denince, akla ilkin (bazen de yalnızca) gefilte fisch (balık köftesi) gelse de, elbette bu sembol tarifin yanında çok daha fazlasını saymak mümkün. Çoğunlukla Şabat geceleri ve dini bayramlar için yaratılmış olan Orta ve Doğu Avrupa menşeli bu tariflerin belirgin özellikleri, sığır ve tavuk etlerinin soğan ve şekerle birlikte, başta patates olmak üzere çeşitli sebzeler eşliğinde pişirilmesidir…